ไพ่ : ประวัติศาสตร์ ศิลปะและการออกแบบ


ต้นกำเนิดของการเล่นไพ่มีจุดเริ่มต้นที่จีน (ใครนึกไม่ออกลองนึกถึงเล่น Mahjong ดูก็ได้ครับ)  อินเดียและเปอร์เซีย  แล้วแพร่ขยายมายังยุโรป  ผ่านเส้นทางการค้าขาย  มีหลักฐานว่าปรากฏในสวิสเซอร์แลนด์ปี  1377  และแพร่ขยายไปยังเมืองใหญ่ ๆ ของยุโรป  อย่างบาเซิล  ฟลอเรนส์  บาร์เซโลน่า  ปารีส  โรเซนบอร์กและเมืองท่าตามเส้นทางเดินเรือต่าง ๆ แต่หลักฐานในยุโรปที่พูดถึงการเล่นไพ่นั้น  ส่วนมากถูกพูดบ่อยครั้งในช่วงคริสตศตวรรษที่  14 – 15  ในลักษณะของคำสั่งจากกษัตริย์และศาสนาจักรในยุโรปที่ห้ามเล่นไพ่  ดังนั้นเชื่อว่าในช่วงนั้นการเล่นไพ่จึงเป็นที่แพร่หลายในยุโรปและส่งผลในวงกว้างทางสังคมจนสถาบันหลักต้องออกมามีบทบาทในการควบคุมการเล่นไพ่มากมาย

ต้นแบบของการออกแบบดอกบนหน้าไพ่  มีต้นกำเนิดในตะวันออกกลางที่ทำให้ไพ่ในที่ ๆต่างแทบทั้งโลกมี  4  ดอก (ชุด)  ประกอบด้วยเหรียญ  ถ้วย  ดาบ  กระบอง

112954_1056_19

112954_1056_21

ซึ่งแต่ละสังคมก็นิยาม  ออกแบบและประยุกต์ให้แตกต่างกันไปตามที่สังคมนั้น ๆ ให้ความสำคัญ  อย่างไพ่ของชาวอิตาเลียน  ถ้วยหรือจอกก็เป็นสัญลักษณ์ของคริสตจักร  ดาบเป็นสัญลักษณ์ของกองทัพ  เหรียญเป็นตัวแทนของพ่อค้า  กระบองแทนกลุ่มชาวนา

112954_1056_31

หรืออย่างในเยอรมัน  ระฆัง (Hawk bells)  แทนสัญลักษณ์ของชนชั้นนำ  หัวใจแทนคริสตจักร  ใบไม้เป็นตัวแทนของชนชั้นกลางและลูกโอ๊ตแทนความเป็นชาวนา

112954_1056_41

(ตัวอย่างไพ่ยุคแรกของเยอรมัน)

และในฝรั่งเศส  จอกแทนความเป็นขุนนาง  หัวใจแทนคริสตจักร  กระบองแทนกลุ่มชาวนา  เพชรเป็นสัญลักษณ์แทนความร่ำรวย

นอกจากนี้ในแต่ละที่ก็มีการใช้จำนวนไพ่ที่แตกต่างกัน  เช่น  ในอิตาลี  ไพ่  1  สำรับมี  56  ใบ  เพราะไพ่ขอบ “Court card” จะมี king (ราชัน)  queen (ราชินี)  knight (อัศวิน)  และ knave (ตัวโกง)  ซึ่งแตกต่างจากปัจจุบันที่มี  52  ใบ  คือ A, 2 – 9, J, Q และ K อย่างละ  4  ดอก

112954_1056_51

(เดาออกมั้ยครับ อันไหน King Queen และ Knave)

การเล่นไพ่เป็นที่นิยมอย่างแพร่หลายอย่างรวดเร็วในยุโรป  โดยเฉพาะชนชั้นนำผู้มีอันจะกิน  เพราะในช่วงแรกไพ่แต่ละสำรับมีราคาสูง  เพราะเป็นงานทำด้วยมือ  ตัดมือ  วาดและลงสีด้วยมือ  เป็นงานศิลปะล้วน ๆ

112954_1056_61

แต่เมื่อความต้องการไพ่ในตลาดมีสูงมาก  ทำให้กระบวนการผลิตกลายเป็นระบบโรงงานที่ใช้การปั้มจากไพ่ต้นฉบับ (master card)  และเมื่อไพ่กลายเป็นสมบัติของมหาชน  แทนที่จะเป็นของค่าเวลาสำหรับนักเดินทางและชนชั้นสูงแล้ว  การออกแบบไพ่จึงเป็นเรื่องที่ถูกให้ความสำคัญในการสื่อสารมากกว่างานศิลปะของช่างประดิษฐ์ไพ่ในแบบเดิม  ทำให้ลวดลายต่าง ๆ ถูกพัฒนาให้เป็น Icon ที่มีเหมาะกับตราปั้มมากกว่าการวาดมือ

ทำให้ลวดลายของดอกต่าง ๆ จึงพัฒนาเป็น Icon ของดอกแต่ละดอก  กล่าวคือ  ภาพกระบอง  ถูกลดทอนความยากให้เป็นสัญลักษณ์ของ “ดอกจิก” (Clubs)  แทน  จากรูปเหรียญเปลี่ยนเป็น “ข้าวหลามตัด” (Diamonds)  สัญลักษณ์ที่เป็นรูปถ้วยเปลี่ยนเป็น “โพแดง” (Hearts)  และภาพดาบแทนที่ด้วย “โพดำ” (Spades)  โดยนักออกแบบชาวฝรั่งเศส  ซึ่งพยายามทำให้สัญลักษณ์ของไพ่หน้าต่าง ๆ ทำได้ง่ายขึ้นผ่านตัวปั้มของโรงงาน  แทนที่จะเป็นลวดลายของดอกแต่ละดอกที่ทำได้ยากกว่า

112954_1056_71

112954_1056_81

112954_1056_91

112954_1056_101

สำหรับหน้าของไพ่ที่เป็น King ที่ปัจจุบันเชื่อว่าเป็นกษัตริย์ต่าง ๆ นั้น  มีต้นกำเนิดจากการวาดภาพบนหน้าไพ่ของชาวฝรั่งเศสที่ชื่อของราชันและรวมถึงราชินีและตัวโกง (Knave)  ด้วย  ซึ่งในแรกชื่อของกษัตริย์โรมันในยุคกลางที่ถูกใช้จะเป็น Solomon Augustus Clovis และ Constantine และในเวลาต่อมาประมาณคริสต์ศตวรรษที่  16  ก็เปลี่ยนเป็นหน้าไพ่ของ King ที่สำคัญในยุคต่อมา คือ Charlemagne (โพแดง)  Davis (โพดำ)  Julius Caesar (ข้าวหลามตัด)  และ Alexandar the Great (ดอกจิก)

112954_1056_111

สำหรับภาพของ Queen ที่ไล่เรียงตามลำดับตามดอกโพดำ  โพแดง  ข้าวหลามตัด  ดอกจิก  คือ Pallas, Judith, Rachel และ Argine ส่วนไพ่ Jack หรือ Knaves (พวกตัวโกง)  จะเป็น Ogier the Dane, La Hire, Hector และ Judas Maccabeus (or Lancelot)  และถ้าจะถามว่ารู้ได้ยังไง  ตอบให้ว่ารู้ เพราะในไพ่เขาเขียนระบุชื่อไว้เลยครับ  ว่าหน้าไพ่หน้าไหนเป็นใครบ้าง

112954_1056_121

แต่ก็มีประเด็นที่น่าสนใจในทางประวัติศาสตร์ตรงที่ในช่วงการปฏิวัติฝรั่งเศสในปลายคริสต์ศตวรรษที่  18  เมื่อพระเจ้าหลุยส์ที่  16  และแมรี่  อังตัวเนตถูกตัดศีรษะด้วยกิโยติน  ทำให้สัญลักษณ์ของความเป็นสถาบันกษัตริย์ก็ไม่ถูกยอมรับ  ทำให้ไพ่ขอบที่เป็นรูปกษัตริย์ถูกแทนที่ด้วยสัญลักษณ์ต่าง ๆ ที่เป็นเสรีภาพ  ซึ่งในเวลาต่อมาไพ่ในปัจจุบันแม้ว่าจะใช้รูป King Queen Knaves (หรือ Jack)  ก็ตาม  แต่ก็ไม่ได้ใส่ชื่อของกษัตริย์ที่ตัวตนเหมือนอย่างที่นิยมกันในช่วงยุค คริสต์ศตวรรษที่  15 – 18  ทำให้การระบุชื่อของกษัตริย์ที่พูดมาทั้งหมดตอนต้นมีปัญหาอยู่บ้าง (แล้วจะเขียนทำไมใช่มั้ยล่ะครับ)

จุดที่คนมักจะพูดถึงกันบ่อย ๆ ในการเล่นไพ่  หากจะสังเกตกันจริง ๆ บ้างนะครับ (เชื่อว่าถ้าตั้งหน้าตั้งตาเล่นอย่างเดียวคงไม่สังเกตมั้ง)  คือ  ไพ่ the King of Hearts หรือไพ่คิงโพแดงเป็นไพ่คิงใบเดียวที่ไม่มีหนวดและทำท่าเหมือนจะฆ่าตัวตาย  บางครั้งถูกเรียกว่า  กษัตริย์อัตตวิบากกรรม  ลองดูภาพด้านล่างนะครับว่าคิงถือดาบหันเข้าศีรษะ  ในเรื่องนี้คนทั่วไปก็พยายามผูกเรื่องเพื่อเชื่อมโยงกับการสวรรคตของกษัตริย์ที่เชื่อว่าไพ่ใบนี้แทนชาร์ลเลอมาญ  แต่ในทางประวัติศาสตร์นั้น  การสวรรคตในวัย  72  ปีของชาร์ลเลอมาญก็ไม่พบว่าเกี่ยวข้องกับเรื่องนี้  บางคนจึงพยายามผูกเรื่องว่าไพ่คิงโพแดงน่าจะเป็นเรื่องราวในตำนานของกษัตริย์อังกฤษ  ริชาร์ดที่  1  ที่เป็นที่ยกย่องด้านกวีซึ่งผิดหวังในเรื่องของความรัก  จึงฆ่าตัวตาย  แต่เอาเข้าจริงเชื่อไม่ได้เลยสักทีนะครับ  เพราะกษัตริย์ริชาร์ดไม่ได้ฆ่าตัวตายและยิ่งเป็นกษัตริย์อังกฤษด้วยคนฝรั่งเศสจะเอากษัตริย์อังกฤษมาใส่ทำไม  แต่ที่พูดยังนี้เพราะในยุโรปก็มีพื้นฐานการดีไซน์อยู่  2  แบบ  คือ  แบบ Parisian ของพวกฝรั่งเศสและแบบ Rouennais ของพวกอังกฤษ  ซึ่งก็แน่นอนสองสายนี้  ไม่กินเส้นกันในแทบทุก ๆ เรื่อง  ทำให้การเลือกใช้แบบหรือจะยกย่อง  เลือกภาพใครนั้น  ย่อมกินเส้นกันอยู่แล้วครับ

ข้อสันนิฐานที่ดูพิลึก ๆ แต่ดูน่าเชื่อที่สุด  คือ  จริง ๆ ไพ่ฉบับแรกเป็นรูปกษัตริย์ที่ถือไม้กางเขนมากกว่าดาบและนักวาดภาพได้ลอกลายผิด  จึงถูกผลิตซ้ำกันมาเรื่อย ๆ เพราะหากดูประวัติว่าชาร์ลเลอมาญมีส่วนสำคัญมากในแง่ของการสร้างจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ที่เชื่อมโยงเรื่องของการเมืองกับศาสนา  ภาพของชาร์ลเลอมาญ  ส่วนมากจะต้องมีไม้กางเขนอยู่คู่กับพระองค์ด้วย ไม่เชื่อลอง google รูปภาพของ Charlemagne สิครับ

112954_1056_131

112954_1056_141

112954_1056_151

ไพ่ของ ฝรั่งเศสในศตวรรษที่  18  ที่ระบุภาพว่าเป็น Charlemagne และ Caesar ลองเปรียบเทียบกับปัจจุบันดูนะครับว่า  แต่ไม่ใช่เพียงแค่มือที่ถือของเปลี่ยนไปนะครับ หนวดยังหายไปด้วย !!!

ความสมมาตรที่เล่นง่าย ๆ

ความน่าสนใจของวิธีการออกแบบไพ่ที่เหมาะกับการเล่นและยังทรงพลังอยู่จนถึงวันนี้  คือ  การออกแบบไพ่แบบสมมาตร  เมื่อมองด้านไหน  ก็จะเห็นเป็นภาพเดียวกัน  นักเล่นไพ่จึงไม่ต้องกังวล  การกลับหัวสลับหางของไพ่  ทำให้ไม่ต้องเสียเวลาเรียงไพ่ตามแนวตั้ง  การเล่นไพ่จึงดำเนินไปได้อย่างไหลลื่น

ความสมมาตรของไพ่ที่คำนึงข้อมูลที่เป็นตัวเลข – อักษรและดอกของไพ่ที่วางไว้มุมซ้ายบนและมุมล่างขวา  นอกจากจะไม่มีปัญหาเรื่องการจัดไพ่ในแนวตั้งแล้ว  ยังทำให้การจัดเรียงไพ่จากซ้ายไปขวาของผู้เล่นเห็นข้อมูลทั้งหมดของไพ่จากการใช้พื้นที่เพียงเล็กน้อยเท่านั้น  พูดในภาษาของนักออกแบบ  คือ  เพียงไอคอน  2  ชิ้นเล็ก ๆ ที่วางบนมุมทั้ง  2  ของไพ่ก็ช่วยให้เข้าใจสารทั้งหมดของหน้าไพ่ได้แล้ว  และที่สำคัญการวางไอคอนทั้งเลขและดอกที่มุมของไพ่  ทำให้ผู้ถือไพ่สามารถถือไพ่ได้ใกล้ขึ้นและใช้เพียงมือเดียวในการจัดการทั้งหมด  ซึ่งในการเล่นไพ่เช่นนี้  จึงมีสีสันมากขึ้นในการวางท่าทางของการเล่นในแต่ละครั้ง

แต่ก็ไม่ใช่เพียงพื้นที่ของมุมไพ่เท่านั้นที่นักออกแบบในสมัยกลางคริสต์ศตวรรษที่  19  ออกแบบ  แต่พื้นที่ตรงกลางภาพที่พยายามวางจำนวนดอกของไพ่  ตามเลขที่สื่อและไพ่ขอบหรือ “court card” ที่เป็นรูป “คน” ในไพ่  นักออกแบบก็พยายามให้มันสมมาตรด้วย  เพื่อให้คนดูรู้สึกเนียนตาและเข้าใจสาระบนหน้าไพ่ได้ในเวลาอันสั้น

ในตอนแรกที่มีปัญหาเรื่องชื่อ  คือ  ไพ่อัศวิน  ตัวโกงหรือไพ่ “Knave” or “Knight” เพราะความสับสนเรื่องของอักษรที่ขึ้นต้นเป็นตัวเค K ซึ่งซ้ำกับ King ทำให้การอ่านหน้าไพ่ต้องใช้เวลามากกว่า  นักออกแบบจึงเลือกใช้ไพ่แจ๊ค (Jack)  แทนเพื่อป้องกันความสับสน  แต่อย่างไรก็ตาม  ในรูปภาพของไพ่ Jack ก็ยังหมายถึง Knight หรือ Knave อยู่ดี  ซึ่งจะเป็นอัศวินหรือตัวโกงนั้น  คงต้องพิจารณากันเอาเองนะครับ

112954_1056_161

112954_1056_171

อันนี้ให้ดูขำ ๆ ครับ  ยิ่งกว่าสมมาตร  แต่จะดูง่าย  หยิบง่ายหรือเปล่าตัดสินเอาเองครับส่วน อันนี้ให้ดูว่ามีคนพยายามออกแบบใหม่  ซึ่งมันไม่สมมาตร  ไม่รู้ว่าดีมั้ย  แต่โดยส่วนตัวเฉย ๆ ครับ

112954_1056_181

112954_1056_191

ป.ล.ตัวอย่างของแบบไทย ๆ ก็มีนะครับ  เป็นนกวายุภักษ์ที่เป็นสัญลักษณ์หน่วยงานต่าง ๆ ที่สังกัดกระทรวงการคลังที่ปรากฏบนไพ่ A ดอกจิก  เพื่อแสดงถึงการเสียภาษีสรรพสามิต

ที่มา : http://kokoyadi.com/2011/11/playcard/

About these ads

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s